In 2014 deed een bord langs de N11 bij Alphen aan den Rijn iets bijzonders. Met de tekst “Mijn vader werkt hier. Matig uw snelheid.” raakte het bord weggebruikers persoonlijk. Terwijl traditionele verkeersborden met regels en waarschuwingen appelleren aan ons rationele brein, sprak dit bord direct tot ons gevoel. Het roept de vraag op: wat maakt een verkeersbord vanuit psychologisch oogpunt effectief?
Van jager tot weggebruiker
Om te begrijpen waarom sommige verkeersborden beter werken dan andere, moeten we eerst een stap terug doen naar onze evolutionaire oorsprong. Ons brein is in basis nog steeds dat van een jager-verzamelaar. Dat wil zeggen: geprogrammeerd om snel te reageren op mogelijk gevaar en onverwachte situaties. Wanneer visuele informatie binnenkomt via onze ogen, reist deze eerst naar de “amygdala” – ons alarmsysteem. Daarna bereikt het de “visuele cortex”: het deel van ons brein dat verantwoordelijk is voor de bewuste verwerking van visuele informatie die via onze ogen binnenkomt. Dit zorgt ervoor dat wat we zien eerst een instinctieve reactie oproept, pas daarna denken we er bewust over na.
Deze evolutionaire bedrading verklaart waarom bepaalde visuele kenmerken onze aandacht sterker trekken dan andere kenmerken. Contrast, grootte, kleur en positie in ons gezichtsveld, het zijn allemaal factoren die in de oertijd het verschil konden maken tussen overleven en gevaar. In de moderne verkeerscontext betekent dit dat verkeersborden moeten concurreren met vele andere prikkels. Een bord dat niet opvalt tussen reclames, bebouwing en andere weggebruikers mist zijn doel. Het gaat dus niet alleen om de boodschap, maar vooral om hoe ons brein die boodschap opmerkt en verwerkt in de fractie van een seconde die ertoe doet.
Het Human Factor model toegepast op verkeersborden
Bij XTNT hanteren we het Human Factor model om te analyseren hoe weggebruikers informatie verwerken. Dit geeft ons inzicht in verkeerssituaties en kan verklaren waarom een inrichting die volledig aan richtlijnen en eisen voldoet, soms niet goed wordt begrepen of opgevolgd. Dit Human Factor model, waarin vijf factoren worden onderscheiden, kan ook worden toegepast op verkeersborden.
1. Waarnemen
Ziet de weggebruiker het bord überhaupt? Factoren als contrast, lettergrootte en plaatsing zijn cruciaal. In een drukke omgeving vol prikkels zoals reclameborden en andere weggebruikers, moet een verkeersbord zich onderscheiden om waargenomen te worden. En soms kun je je afvragen, zijn alle borden en communicatie écht nodig? Of kan één bord dat goed waargenomen wordt door de weggebruiker, effectiever zijn dan vijf losse borden die vechten om de aandacht?
2. Begrijpen
Als het bord gezien wordt, begrijpt de weggebruiker de boodschap dan ook? En dat in de korte tijd dat de weggebruiker de informatie moet verwerken. Dit gaat verder dan alleen taalbeheersing. Het betreft ook de gebruikte terminologie, de samenhang met andere aangeboden borden, verkeerssignaleringen en informatie en de complexiteit van de boodschap.
3. Kunnen
Is de weggebruiker in staat om naar de informatie te handelen? Een bord dat 100 meter voor een afslag waarschuwt, geeft onvoldoende tijd voor veilig invoegen. De mentale en fysieke capaciteit van weggebruikers heeft grenzen. Het is belangrijk om hiermee rekening te houden bij het ontwerp en de locatie van verkeersborden.
4. Willen
Hier komt motivatie om de hoek kijken. Is de weggebruiker bereid om de instructie op te volgen? Het negeren van een rood kruis op de snelweg is misschien nog wel het meest treffende voorbeeld. Hoewel men zo’n kruis vaak echt wel ziet, begrijpt én in staat is om van rijstrook te wisselen, is de motivatie om door te rijden en sneller thuis te kunnen zijn voor een deel van de mensen groter dan het opvolgen van de signalering. Het risico op ongelukken wordt op dat moment niet ingezien of groot genoeg geacht. Dat heeft ook te maken met het volgende punt: verwachtingen.
5. Verwachten
Strookt de informatie met wat de weggebruiker verwacht? Een afgesloten weg die er nog berijdbaar uitziet, creëert ‘cognitieve dissonantie’. Dat wil zeggen: een ongemakkelijk gevoel dat ontstaat wanneer wat je ziet (“bord geeft aan dat weg is afgesloten”) of ervaart niet klopt met wat je verwacht of gelooft (“de weg ziet er prima uit en er wordt toch niet gewerkt”). Verwachtingsmanagement is essentieel voor effectieve communicatie.
De kracht van emotionele communicatie
Terwijl traditionele verkeersborden vooral mikken op ons rationele brein met geboden en verboden, tonen recente experimenten de kracht van emotionele boodschappen. Het eerdergenoemde bord bij de N11 is een voorbeeld van zo’n emotionele boodschap.
Deze aanpak werkt op verschillende psychologische niveaus:
- Empathie en verbinding: Door een menselijk gezicht te geven aan abstracte situaties wordt een menselijke verbinding gelegd. We staan als mens dan meer open voor de boodschap. Neem als voorbeeld borden waarop “Welkom in mijn woonwijk” staat. Automobilisten realiseren zich dat ze niet over een anonieme weg rijden, maar door iemands thuis. Authentieke, kwetsbare boodschappen wekken sympathie op. Een persoonlijke boodschap raakt ons dieper dan een gebodsbord met een maximumsnelheid.
- Sociale rolactivering: Het eerdergenoemde bord waarop staat “Mijn vader werkt hier” zorgt voor sociale rolactivering. Een boodschap van een kind over een ouder activeert wat psychologen ‘altercasting’ noemen. We nemen automatisch de rol aan van beschermende volwassene, wat leidt tot voorzichtiger rijgedrag.
Effectieve verkeerscommunicatie
Kortom, effectieve verkeerscommunicatie vraagt soms om meer dan alleen het overbrengen van regels en informatie. Let op: dit laatste is ook van groot belang. Niet elk bord hoeft een verhaal te vertellen. Verkeersborden dienen tenslotte ook duidelijk en eenvoudig te lezen te zijn. Als de wegen straks vol staan met verhalende en persoonlijke borden, valt er per slot van rekening geen een bord meer op en gaan we ons doel voorbij. Bovendien hebben borden altijd nog een juridische component waarmee rekening moet worden gehouden.
De experimenten met emotionele en persoonlijke boodschappen tonen vooral aan dat er ruimte is voor innovatie binnen de kaders van verkeersveiligheid. Bepalen welke boodschappen, momenten en borden zich er goed voor lenen, blijft een goed afgewogen inschatting van vakexperts.
Het gaat niet om het vervangen van traditionele verkeersborden, maar om het slim aanvullen met communicatie die ons op meerdere niveaus aanspreekt. Niet altijd direct grijpen naar tekst en regels, maar ook denken in afbeeldingen, kleuren, pictogrammen, emoties en verhalen. En soms ook durven denken in minder, in plaats van meer communicatie. Verkeersborden die zowel hoofd als hart aanspreken en die resoneren met hoe ons (oer)brein werkt. Een beeld zegt meer dan 1.000 woorden.
Bron: Mobiliteit.nl