Omdat de ruimte in de stad beperkt is en de auto er nog vaak dominant is, zoeken veel gemeenten naar manieren om de fiets letterlijk en figuurlijk meer ruimte te geven. Daarbij is ‘de fiets’ niet meer zo eenduidig als vroeger. Meer dan de helft van alle verkochte fietsen heeft inmiddels elektrische trapondersteuning, waarmee ze veel sneller kunnen rijden dan in (binnen)steden gewenst is. Zo komen de langzame weggebruikers, de voetganger en rustige fietser, in de verdrukking. Zij voelen zich terecht opgejaagd en soms onveilig, zo blijkt uit SWOV-onderzoek. Maastricht nam met ‘De Groene Loper’ ruimte voor twee snelheden voor fietsverkeer.
De focus in mobiliteit ligt vaak op doorstroming en snelheid, met fietssnelwegen en fast lanes tot gevolg. Het is belangrijk om de fiets op sommige trajecten concurrerend te maken met de auto, maar op andere plekken gaat mobiliteit juist over traagheid, verblijfskwaliteit, rust en sociale veiligheid. Dan is er behoefte aan een ruimte om te kunnen bewegen zonder constant over je schouder te moeten kijken. De gemeente Maastricht heeft het initiatief genomen om een plek te creëren waar de langzame verkeersdeelnemer tot zijn recht komt. Op ‘De Groene Loper’ krijgen voetgangers en langzame fietsers de ruimte, zonder dat de snellere fietser wordt vergeten.
De Groene Loper
Rond 2017 werd het verkeer over de A2 bij Maastricht in een tunnel ondergebracht. Op de plek waar lange tijd dag in dag uit een grote stroom auto’s zich door de stad wurmde, ontstond ruimte om prettig te wonen in een groene omgeving en gezond te bewegen. Zo ontstond De Groene Loper: een groene fiets- en wandelroute van in totaal vijf kilometer lang. Een rustig middenpad, aan beide zijden geflankeerd door smalle rijbanen, waar lokaal bestemmingsverkeer per auto en snellere fietsers terecht kunnen.
Hiermee lag er een solide basis, maar de praktijk vroeg toch om een aantal aanpassingen. Voetgangers voelden zich bij drukte onveilig tussen snelle fietsers die toch voor het middenpad kozen. Voor een deel kwam dit doordat fietsers de smalle rijbaan te druk vonden en zich opgejaagd voelden door het autoverkeer. Om de leefbaarheid en verkeersveiligheid in dit gebied met een groeiende verkeersdruk te borgen, koos de gemeente er in 2023 voor de maximale snelheid op de rijbaan terug te brengen naar 30 km/uur. Tegelijk gaf de gemeenteraad opdracht onderzoek te doen naar een passende inrichting voor de situatie en voor een gedragscampagne om duidelijker te maken hoe De Groene Loper het beste kan worden gebruikt. Het doel was het bevorderen van de verkeersveiligheid voor alle weggebruikers op de Groene Loper, zowel objectief als subjectief.
Rust maar ook wrevel
Om tot deze verbeteringen te komen, voerde XTNT in opdracht van Zuid-Limburg Bereikbaar een gebruikersonderzoek uit. Dit onderzoek in het voorjaar van 2024 bestond uit een schouw door verkeerspsychologen, opnamen op verschillende dagen en tijdstippen en een enquête onder 2077 gebruikers: 1185 fietsers en 731 voetgangers.
Het onderzoek legde diverse motieven bloot om gebruik te maken van het middenpad. Zo wordt het gebruikt door recreanten, forenzen, scholieren en mensen die boodschappen gaan doen. Hoewel zowel wandelaars (68 procent) als fietsers (70 procent) het middenpad prettig vonden, was er ook sprake van ergernis. Bijna driekwart van de voetgangers ondervond wel eens hinder van (snelle) fietsers. Maar ook de helft van de fietsers ervoer overlast van voetgangers die in brede groepen het pad blokkeerden.
Uit de schouw blijkt een duidelijk patroon: voetgangers wijken uit naar de rand terwijl fietsers het midden claimen. Wandelaars vinden dat snelle fietsers naar de rijbaan moeten, maar slechts een kwart van hen doet dit, aangezien ze zich daar opgejaagd voelen door automobilisten.
Samen stapvoets – strolling together
De wens was om het gezamenlijk gebruik van het middenpad te behouden. Juist het delen van de ruimte houdt gebruikers alert en weerspiegelt het gevoel dat de groene ruimte er voor fietsers én wandelaars is. Maar hoe zorg je voor veilig en prettig verkeer als wandelaars, snelle fietsers en automobilisten elkaar soms in de wielen rijden? XTNT formuleerde hiertoe vier denkrichtingen:
- het vergroten van bewustzijn rond gedragsregels;
- het differentiëren in ruimte naar verschillende snelheden;
- onderscheid in de tijd: spits versus daluren; weekend versus doordeweeks;
- aantrekkelijker maken van de rijbaan door deze als fietsstraat te bestempelen.
De gemeente vertaalde dit met creatief bureau Fama Volat en XTNT naar een aanpak op twee pijlers:
- Er werd een gedragscampagne ontworpen en gestart in 2025, waarbij het middenpad de titel ‘flaneerpad’ kreeg en de omgangsvormen op het middenpad werden vastgelegd in de ‘flaneeretiquette’. Het motto is: ‘samen stapvoets – strolling together’. Deze campagne benadrukt de verblijfsfunctie en het gezamenlijk gebruik. Niet verbieden, maar bewustmaken.
- Er werd een aantal fysieke aanpassingen gedaan in de tweede helft van 2025: verkeersplateaus en zebrapaden op de rijbaan, waarmee de snelheid van auto’s wordt afgeremd. Op strategische plekken werd rood asfalt aangebracht – een visuele prikkel die snelle fietsers richting rijbaan leidt, weg van flanerende voetgangers.
Aanvullend start in 2026 een pilot waarin de rijbanen de status van fietsstraat krijgen. Auto’s zijn dan te gast. Dit maakt de rijbaan psychologisch aantrekkelijker voor fietsers, zonder verbreding die juist weer harder rijden van het autoverkeer kan stimuleren.
De balans hervinden
De aanpak van de Groene Loper markeert in zekere zin een keerpunt: waar het debat zich traditioneel concentreert op snelle fietsers en efficiëntie, kiest Maastricht ervoor de voetganger en rustige fietser een plek te geven. De eerste effectmeting in 2026 zal uitwijzen of de strategie echt geslaagd is, maar de signalen zijn goed en de aanpak biedt waardevolle lessen:
- Menging van verschillende verkeersdeelnemers blijft ingewikkeld maar mogelijk.
- Een integrale benadering verdient de voorkeur: een combinatie van fysieke maatregelen, regelgeving en gedragsbeïnvloeding op een psychologische basis leidt tot innovatieve resultaten.
- Bewustwording is cruciaal: mensen zijn gewoontedieren en hebben eigen belang hoog in het vaandel. Maar als we elkaar bewust maken van het feit dat we de ruimte samen delen en dat rekening met elkaar houden daarbij hoort, is er veel mogelijk.
Leefbaar zonder sterke dwang
De Groene Loper weerspiegelt de fundamentele vraag hoe we publieke ruimte bij toenemende drukte en diversiteit zonder sterke dwang leefbaar kunnen houden. En hoe we daarbij letterlijk en figuurlijk onze weg kunnen blijven vinden. Het vraagt om bewustwording en een maatschappelijk debat over hoe we de ruimte op een prettige manier kunnen blijven delen, maar bovenal vraagt het om er in praktijk mee te beginnen. En dat heeft Maastricht gedaan. Ervaring baart kunst en daarvan is De Groene Loper een schitterend voorbeeld.
Bronnen: CBS (2023) Fietsenverkoop; SWOV (2022) Factsheet Elektrisch fietsen; RAI Vereniging (2024) Tweewielerdata
Dit artikel verscheen ook op verkeerskunde.nl